บทนำ
ภายใต้กรอบงบประมาณระยะยาวของสหภาพยุโรปประจำปี ค.ศ. 2028–2034 คณะกรรมาธิการยุโรปได้เสนอให้เพิ่มวงเงินของ โครงการกรอบการวิจัยและนวัตกรรม Horizon Europe เป็นสองเท่า รวมทั้งสิ้น 175,000 ล้านยูโร ทั้งนี้ กรอบโครงการความร่วมมือด้านการวิจัยและนวัตกรรมของสหภาพยุโรปฉบับที่ 10 หรือ Horizon Europe ฉบับใหม่จะมีผลครอบคลุมตั้งแต่ปี ค.ศ. 2028–2034 โดยมีเป้าหมายเพื่อเสริมสร้างความสามารถในการแข่งขันของยุโรป และสนับสนุนการพัฒนาโซลูชั่นและเทคโนโลยีต่อความท้าทายระดับโลก อาทิเช่น ปัญญาประดิษฐ์เพื่อสนับสนุนการทำงานของแพทย์ ดาวเทียมเพื่อการเกษตร การพัฒนาระบบคมนาคมและวิถีชีวิตที่สะอาด ทันสมัย และยั่งยืน โครงการดังกล่าวยังเป็นการสานต่อความสำเร็จของ Horizon Europe ฉบับปัจจุบัน (ค.ศ. 2021–2027) ซึ่งเป็นกลไกหลักด้านวิจัยและนวัตกรรมของสหภาพยุโรป
ภูมิหลัง
ในปีที่ผ่านมา ได้มีการเผยแพร่รายงานระดับสูงหลายฉบับเกี่ยวกับวิจัยและนวัตกรรมในยุโรป ตัวอย่างเช่นรายงาน Report on the Future of European Competitiveness ของ Mario ซึ่งเน้นย้ำความสำคัญของการใช้การวิจัยและนวัตกรรม (R&I) เป็นแกนหลักของเศรษฐกิจสหภาพยุโรป เพื่อขับเคลื่อนการเติบโตอย่างยั่งยืน นอกจากนี้รายงาน “Much More than a Market” ของ Enrico Letta ได้สนับสนุนให้มี “เสรีภาพประการที่ห้า” นั่นคือ เสรีภาพในการแลกเปลี่ยนความรู้ (free movement of knowledge) เพื่อยกระดับการวิจัย นวัตกรรม และการศึกษาในตลาดเดียวของสหภาพยุโรป ท้ายสุดรายงานการประเมินของโครงการ Horizon Europe โดยคณะผู้เชี่ยวชาญอิสระ ชี้ให้เห็นว่าโครงการ Horizon Europe ก่อให้เกิดผลประโยชน์ทางสังคมและเศรษฐกิจอย่างมีนัยสำคัญ โดยทุก 1 ยูโรที่สหภาพยุโรปจัดสรรจะสร้างผลผลิตทางเศรษฐกิจ (GDP gains) สูงถึง 11 ยูโรภายในปี ค.ศ. 2045 โดย ณ เดือนมกราคม ค.ศ. 2025 โครงการHorizon Europe ได้สนับสนุนไปแล้วกว่า 15,000 โครงการ ด้วยงบประมาณรวมกว่า 43,000 ล้านยูโร รวมถึงได้เสนอข้อแนะนำในการปรับปรุงประสิทธิภาพโครงการ Horizon Europe ให้สอดคล้องกับเป้าหมายเชิงยุทธศาสตร์ของยุโรป ด้วยเหตุนี้ทางคณะกรรมาธิการยุโรปจึงมีข้อเสนอปรับเปลี่ยนโครงสร้างของโครงการกรอบการวิจัยและนวัตกรรม Horizon Europe ฉบับใหม่ ซึ่งจะเริ่มมีผลบังคับใช้ในปี ค.ศ. 2028
โครงสร้างของโครงการ
โครงการ Horizon Europe 2028–2034 ประกอบด้วย สี่เสาหลัก (จากเดิมที่มีแค่ 3 เสาหลัก โดยเพิ่มเสาหลักของ European Research Area เข้ามาในโครงการ) ได้แก่
เสาหลักที่ 1: Excellent Science
มุ่งเสริมสร้างฐานวิทยาศาสตร์ของสหภาพยุโรป ดึงดูดนักวิจัยชั้นนำ และส่งเสริมงานวิจัยชั้นเลิศ ภายใต้กลไกสำคัญ ได้แก่
- European Research Council (ERC) ซึ่งจะได้รับการขยายขอบเขตเพื่อสนับสนุนการวิจัยขั้นแนวหน้า (frontier research) โดยยึดหลัก “Choose Europe” ในการดึงดูดและสนับสนุนนักวิจัยระดับโลก
- Marie Skłodowska-Curie Actions (MSCA) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อมุ่งเน้นการวิจัยที่ขับเคลื่อนโดยนักวิจัย โดยมีรากฐานอยู่บนหลักความเป็นเลิศทางวิทยาศาสตร์ ทั้งนี้เพื่อสนับสนุนความก้าวหน้าในอาชีพ การพัฒนาทักษะ และการแลกเปลี่ยนนักวิจัยในทุกช่วงของเส้นทางอาชีพ
โดยการดำเนินงานของ MSCA จะต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์ดังต่อไปนี้:
– จัดให้มีสภาพแวดล้อมและโอกาสที่ดึงดูดในการพัฒนาเส้นทางอาชีพ เพื่อแก้ไขปัญหาเชิงระบบที่เกี่ยวข้องกับความไม่มั่นคงและความเปราะบางในภาคการวิจัย โดย MSCA จะสนับสนุนหลักการตามกฎบัตรยุโรปว่าด้วยนักวิจัย (European Charter for Researchers) ซึ่งส่งเสริมการสรรหาที่เป็นธรรม กระบวนการที่โปร่งใส และความก้าวหน้าที่อิงกับความสามารถ
– สร้างพลังเสริมเชิงยุทธศาสตร์กับ สภาวิจัยยุโรป (European Research Council – ERC) ตลอดจนเครื่องมือของสหภาพยุโรปที่ส่งเสริมนวัตกรรม เช่น สภานวัตกรรมยุโรป (European Innovation Council – EIC) และกิจกรรมที่มุ่งบูรณาการ “สามเหลี่ยมแห่งความรู้” (knowledge triangle) ได้แก่ การอุดมศึกษา การวิจัยและนวัตกรรม และภาคธุรกิจในทุกมิติของสหภาพยุโรป รวมถึงโครงการอื่นของสหภาพยุโรป เช่น Erasmus+
– ส่งเสริมการสร้างสมดุลระหว่างชีวิตการทำงานและชีวิตส่วนตัว (work-life balance) ความหลากหลาย และการมีส่วนร่วมอย่างเท่าเทียม โดยกำหนดมาตรฐานที่สูงสำหรับสภาพการทำงานใน เขตการวิจัยยุโรป (European Research Area – ERA)
- Joint Research Centre (JRC) กิจกรรมของศูนย์วิจัยร่วม จะมุ่งเน้นในประเด็นสำคัญ ดังต่อไปนี้
– การสนับสนุนทางวิทยาศาสตร์และเทคนิคต่อประเด็นนโยบายที่มีความสำคัญของสหภาพยุโรป โดยเฉพาะอย่างยิ่งประเด็นที่กำหนดไว้ภายใต้กรอบ European Competitiveness Fund และที่กำหนดไว้ในเสาหลักทั้งสี่เสาของโครงการ Horizon
– การบูรณาการองค์ความรู้ และการสร้างผลกระทบเชิงนโยบาย
– การพัฒนาระดับภูมิภาคและการสนับสนุนต่อประเทศสมาชิกสหภาพยุโรป
– ความเป็นเลิศทางวิทยาศาสตร์ และความร่วมมือระหว่างประเทศ
– วิทยาศาสตร์แบบเปิด การแบ่งปันความรู้ และการเสริมสร้างขีดความสามารถ
เสาหลักที่ 2: Competitiveness and Society
มุ่งสนับสนุนการวิจัยและนวัตกรรมเชิงความร่วมมือในสาขาที่มีผลกระทบต่อสังคมและความสามารถในการแข่งขันของสหภาพยุโรป โดยทำงานเชื่อมโยงกับ European Competitiveness Fund และ New European Bauhaus Facility ในเสาหลักที่สองนี้จะถูกแบ่งออกเป็น 2 องค์ประกอบย่อยได้แก่ Competitiveness และ Society
ในส่วนของ Competitiveness จะมุ่งเน้นโครงการวิจัยร่วมเพื่อส่งเสริมความสามารถในการแข่งขันในด้านต่าง ๆ ดังนี้ 1. การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดและการลดคาร์บอนในภาคอุตสาหกรรม 2. สุขภาพ เทคโนโลยีชีวภาพ เกษตรกรรม และเศรษฐกิจชีวภาพ 3. การเป็นผู้นำด้านดิจิทัล 4. ความยืดหยุ่นและพร้อมปรับตัวต่อและความมั่นคง อุตสาหกรรมป้องกันประเทศ และ อวกาศ
ในส่วนขององค์ประกอบด้าน Society จะประกอบไปด้วยอีก 3 องค์ประกอบย่อยดังนี้
1) กิจกรรมที่มุ่งบรรลุวัตถุประสงค์ในด้านความท้าทายทางสังคมระดับโลก (global societal challenges) ได้แก่:
– การเสริมสร้างคุณค่าประชาธิปไตย และรากฐานแห่งประชาธิปไตย การมีส่วนร่วมของประชาชน หลักนิติธรรม และสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน โดยการส่งเสริมสังคมที่มีความยืดหยุ่นและพหุนิยม การคุ้มครองความน่าเชื่อถือของข้อมูลและสื่อ และการต่อต้านการแบ่งขั้ว ข้อมูลเท็จ วาทะกรรมที่สร้างความเกลียดชัง การเลือกปฏิบัติ และลัทธิเกลียดชังคนต่างชาติ (xenophobia) ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงทางภูมิรัฐศาสตร์ที่รวดเร็ว
– การส่งเสริมการมีส่วนร่วมทางสังคม (social inclusion) การเปลี่ยนผ่านทางสังคมและเศรษฐกิจ และความเป็นปึกแผ่นทางสังคม การแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำเพื่อสร้างโอกาสที่เท่าเทียมสำหรับทุกคน โดยคำนึงถึงลักษณะเฉพาะของพื้นที่ชนบท ตลอดจนการตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงเชิงประชากร และสร้างความเป็นธรรมระหว่างรุ่น รวมทั้งการบริหารจัดการการย้ายถิ่นและการเคลื่อนย้ายแรงงานอย่างมีประสิทธิภาพ รวมถึงการสนับสนุนสุขภาพจิตและความเป็นอยู่ที่ดีทางสังคมโดยเฉพาะในกลุ่มเยาวชน
– การเสริมสร้างยุโรปที่ขับเคลื่อนด้วยคุณค่าและมีขีดความสามารถในการแข่งขัน โดยการพัฒนาทักษะที่พร้อมสำหรับอนาคต การขับเคลื่อนนวัตกรรมที่ครอบคลุม ซึ่งช่วยเสริมพลังให้แก่ประชาชน เอื้อให้เกิดการยอมรับทางสังคมต่อเทคโนโลยี และสนับสนุนการเติบโตอย่างยั่งยืน ซึ่งจะเอื้อประโยชน์ให้แก่ทุกภาคส่วน
2) ภารกิจของสหภาพยุโรป (EU Missions): เป็นโครงการขนาดใหญ่ภายใต้ Horizon Europe ซึ่งกำหนดเป้าหมายและกรอบเวลาที่ชัดเจน เพื่อขับเคลื่อนความพยายามในการจัดการกับความท้าทายที่ยิ่งใหญ่ที่สุด เช่น การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โรคมะเร็ง การฟื้นฟูมหาสมุทร สุขภาพของดิน และการพัฒนาเมืองอัจฉริยะและเมืองที่เป็นกลางทางสภาพภูมิอากาศ ภารกิจของสหภาพยุโรปรวบรวมทรัพยากรที่จำเป็นเพื่อขับเคลื่อนนวัตกรรมและนำเสนอแนวทางแก้ไขที่เป็นรูปธรรมเพื่อประโยชน์ต่อสังคม ผ่านการนำนักวิจัย ผู้กำหนดนโยบาย ประชาชน และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมาร่วมพัฒนาโซลูชั่นร่วมกัน
3) กิจกรรมในบริบทของ New European Bauhaus (NEB) Facility ซึ่งถูกจัดตั้งขึ้นภายใต้ แผนยุทธศาสตร์ของโครงการ Horizon Europe ประจำปี ค.ศ. 2025-2027 ทำหน้าที่เป็นกลไกสนับสนุน โดยมุ่งเน้นกิจกรรมหลัก ดังนี้:
- สนับสนุนงานวิจัยและนวัตกรรม: ส่งเสริมการพัฒนาวิธีการแก้ปัญหาที่สร้างสรรค์ เพื่อการออกแบบและพัฒนาชุมชนเมืองและชนบทที่ยั่งยืน
- ขยายผลและประยุกต์ใช้นวัตกรรม: ผลักดันการนำผลงานวิจัยไปสู่การใช้จริงในสังคม
- การบูรณาการหลายมิติ: ผสมผสานด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมการอยู่อาศัยที่ดีขึ้น
เสาหลักที่ 3: Innovation
มุ่งสนับสนุนนวัตกรรมในยุโรป โดยเน้นการพัฒนาผลิตภัณฑ์ บริการ และรูปแบบธุรกิจใหม่ ผ่าน European Innovation Council (EIC) ซึ่งจะได้รับการขยายขอบเขตเพื่อสนับสนุนโครงการที่มีความเสี่ยงสูงและมีศักยภาพในการสร้างความเปลี่ยนแปลงขนาดใหญ่ รวมถึงการสนับสนุนสตาร์ทอัพด้านกลาโหม
อีกหนึ่งส่วนของเสาหลักที่ 3 คือ การพัฒนาระบบนิเวศนวัตกรรม (Innovation Ecosystems) โดยจะให้การสนับสนุนในประเด็นสำคัญ ดังต่อไปนี้
– การจัดตั้งและสนับสนุน เครือข่ายศูนย์กลางนวัตกรรม ทั่วสหภาพยุโรป เพื่อมอบโอกาสการเข้าถึงทรัพยากร บริการ และพันธมิตรที่จำเป็นแก่ผู้ประกอบการนวัตกรรม สตาร์ทอัพ และผู้ประกอบการที่อยู่ในระยะขยายตัว ซึ่งรวมถึงโอกาสในการเข้าถึงการลงทุน บริษัทภาคเอกชน สิ่งอำนวยความสะดวกในการทดลอง โครงสร้างพื้นฐานด้านการวิจัยและเทคโนโลยี ตลอดจนการบ่มเพาะผู้มีความสามารถด้านผู้ประกอบการ การให้คำปรึกษาเชิงลึก
– กิจกรรมเพื่อพัฒนาระบบนิเวศนวัตกรรมระดับยุโรป (pan-European innovation ecosystems) ในสาขาสำคัญ รวมทั้งการสนับสนุนการพัฒนาทักษะด้านนวัตกรรม และการสร้างวิสาหกิจระยะเริ่มต้นโดยส่งเสริมการบูรณาการ สามเหลี่ยมแห่งความรู้ (knowledge triangle) ซึ่งประกอบด้วยการอุดมศึกษา การวิจัยและนวัตกรรม และภาคธุรกิจ ให้เกิดขึ้นทั่วทั้งสหภาพยุโรป
– โปรแกรมเพื่อสนับสนุน วิสาหกิจด้านนวัตกรรมขนาดกลางและขนาดย่อม สตาร์ทอัพ และผู้ประกอบการในระยะขยายตัว ให้สามารถขยายกิจการและเข้าถึงตลาดต่างประเทศผ่านกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การศึกษาความเป็นไปได้ทางการตลาด เครื่องมือเชิงพื้นที่เพื่อสนับสนุนนวัตกรรม การสร้างความร่วมมือทางการวิจัยและพัฒนานวัตกรรม การแลกเปลี่ยนบุคลากรผู้มีความสามารถ การให้คำปรึกษาแบบเฉพาะบุคคล การเข้าถึงเครือข่ายนักลงทุนระดับโลก การให้คำแนะนำด้านกฎระเบียบ การสนับสนุนการตลาดเชิงพื้นที่ และการให้บริการ soft-landing เพื่ออำนวยความสะดวกแก่การเข้าถึงประเทศเป้าหมาย.
– การดำเนินการอื่น ๆ เพื่อสนับสนุนการพัฒนาระบบนิเวศนวัตกรรมและการเชื่อมโยง ซึ่งรวมถึง การจัดทำการศึกษา การเปรียบเทียบสมรรถนะ การเรียนรู้ร่วมกันระหว่างผู้มีบทบาทด้านนวัตกรรม และการประสานงานเชิงนโยบายด้านนวัตกรรม
เสาหลักที่ 4: European Research Area (ERA)
มุ่งพัฒนาเขตวิจัยยุโรปแบบบูรณาการ (Unified ERA) โดยเน้นการยกระดับคุณภาพและผลกระทบ รวมทั้งปรับปรุงกลไกการขยายโอกาสและสนับสนุนการพัฒนาและการดำเนินงานของโครงสร้างพื้นฐานด้านวิจัยและเทคโนโลยี นอกจากนี้ การดำเนินโครงการจะถูกปรับให้ มีความเรียบง่ายและรวดเร็วมากขึ้น ด้วยการลดจำนวนหัวข้อวิจัย และย่นระยะเวลาตั้งแต่การปิดรับข้อเสนอโครงการ จนถึงการลงนามในสัญญาทุน
ภายใต้องค์ประกอบ Widening participation and spreading excellence จะสนับสนุนการพัฒนาระบบนิเวศด้านการวิจัยและนวัตกรรมของสหภาพยุโรปที่มีความเป็นเอกภาพและบูรณาการอย่างแท้จริง โดยมุ่งเน้นเป็นพิเศษไปที่การขยายการเข้าถึงความเป็นเลิศทางการวิจัยและนวัตกรรมในระดับสหภาพยุโรป และให้ความสำคัญต่อการลงทุนและการปฏิรูปเชิงโครงสร้าง
โดยจะมีการจัดการกับความเหลื่อมล้ำระหว่างประเทศที่มีความก้าวหน้ากับประเทศที่ยังด้อยกว่าในด้านสมรรถนะการวิจัยและนวัตกรรม ผ่านกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การสร้างฐานทางวิทยาศาสตร์ที่เข้มแข็ง การเชื่อมโยงผู้มีส่วนเกี่ยวข้องและระบบนิเวศวิจัย และการสนับสนุนให้เกิดการปฏิรูปเชิงโครงสร้างนโยบายในระดับประเทศและระดับภูมิภาค โดยมีเป้าหมายเพื่อ:
- เสริมสร้างความน่าดึงดูดของอาชีพด้านการวิจัย
- ส่งเสริมการทำงานในระดับนานาชาติ และ
- เพิ่มประสิทธิภาพด้านการบริหารจัดการและธรรมาภิบาลของสถาบันวิจัยและนวัตกรรม
ภายใต้องค์ประกอบโครงสร้างพื้นฐานการวิจัยและเทคโนโลยี (Research and Technology Infrastructures) จะประกอบด้วยกิจกรรมด้านโครงสร้างพื้นฐานการวิจัยที่จะมุ่งเน้นไปที่:
– การพัฒนา การบูรณาการ และการทำให้โครงสร้างพื้นฐานด้านการวิจัยของสหภาพยุโรปมีความชัดเจนและเป็นระบบ รวมถึงการเชื่อมโยงระหว่างขีดความสามารถระดับสหภาพยุโรปและระดับชาติ และการสนับสนุนค่าใช้จ่ายสูงสุดไม่เกิน ร้อยละ 20 ของต้นทุนการก่อสร้างสำหรับโครงสร้างพื้นฐานใหม่ ๆ ที่มีความเป็นเลิศในระดับโลก
– การเสริมสร้างการเข้าถึงโครงสร้างพื้นฐานด้านการวิจัยข้ามพรมแดน (transnational access) ในหลากหลายสาขาและภาคส่วน รวมถึงการปรับตัวให้เข้ากับผู้ใช้กลุ่มใหม่ที่เกิดขึ้น
– การทำให้โครงสร้างพื้นฐานการวิจัยมีความยั่งยืนและสามารถปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลง พร้อมทั้งสามารถตอบสนองต่อพัฒนาการทางเทคโนโลยีที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว
– การพัฒนาเครือข่ายข้อมูลวิจัยที่สามารถค้นหา เข้าถึง ทำงานร่วมกันได้ และนำกลับมาใช้ใหม่ได้ รวมถึงการขยายและบูรณาการระบบ European Open Science Cloud (EOSC) เพื่อเป็นพื้นที่จัดเก็บข้อมูลวิจัยของยุโรป
– การเสริมสร้างนโยบายด้านโครงสร้างพื้นฐานการวิจัยของยุโรป และความร่วมมือระหว่างประเทศ
กิจกรรมด้านโครงสร้างพื้นฐานด้านเทคโนโลยีที่จะมุ่งเน้นไปที่
- การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านเทคโนโลยีใหม่ ๆ
- การเพิ่มการมองเห็นและการใช้ประโยชน์จากโครงสร้างพื้นฐานด้านเทคโนโลยี
- การเข้าถึงสำหรับ SMEs สตาร์ทอัพ และผู้ประกอบการระยะขยายตัว เพื่อใช้โครงสร้างพื้นฐานด้านเทคโนโลยีทั่วทั้งสหภาพยุโรป
- การสร้างความร่วมมือและเครือข่ายระหว่างโครงสร้างพื้นฐาน รวมถึงการฝึกอบรมและการพัฒนาทักษะใหม่ให้แก่บุคลากร
- การเสริมสร้างนโยบายโครงสร้างพื้นฐานด้านเทคโนโลยีของยุโรป