คณะกรรมาธิการยุโรปได้ประกาศแผนการจัดทำพระราชบัญญัติว่าด้วยเขตวิจัยยุโรป (European Research Area Act: ERA Act) ซึ่งมีกำหนดบังคับใช้ภายในปี ค.ศ. 2026 ตามที่ระบุไว้ในเอกสารยุทธศาสตร์ Competitiveness Compass for the EU
ร่างกฎหมายฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อแก้ไขปัญหาด้านระบบนิเวศการวิจัยและนวัตกรรมของสหภาพยุโรปที่มีอยู่มาอย่างยาวนาน ซึ่งรวมถึงความไม่สอดคล้องของกรอบกฎหมายในแต่ละประเทศสมาชิกฯ การลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนาที่ไม่สม่ำเสมอ และอุปสรรคในการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้
ที่มาของแนวคิดในการตรากฎหมาย ERA Act
ผู้กำหนดนโยบายของยุโรปได้แสดงความกังวลมาโดยตลอดว่า ระบบกฎหมายและกลไกในระดับประเทศเป็นอุปสรรคต่อการสร้างความร่วมมือระหว่างนักวิทยาศาสตร์และนักพัฒนานวัตกรรมจากประเทศสมาชิกต่าง ๆ ภายในตลาดเดียวของสหภาพยุโรป การจัดตั้ง เขตวิจัยยุโรป ในปี ค.ศ. 2000 จึงมีเป้าหมายเพื่อสร้าง “ตลาดเดียวสำหรับการวิจัยและนวัตกรรม (Single Market for Research and Innovation)”
อย่างไรก็ตาม มาตรการภายใต้ ERA เดิมเป็นลักษณะสมัครใจ จึงไม่สามารถสร้างผลลัพธ์เชิงบังคับตามที่คาดหวังได้ ดังนั้น เป้าหมายหลักของ ERA Act ในครั้งนี้ คือ การจัดตั้ง พันธกรณีทางกฎหมายเพื่อทำให้แนวคิด ERA ถูกบังคับใช้ในเชิงปฏิบัติ
วัตถุประสงค์และประโยชน์ของ ERA Act
ERA Act จะส่งผลเชิงบวกต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทั้งหมดในระบบนิเวศวิจัย การอุดมศึกษา และนวัตกรรมของยุโรป ซึ่งรวมถึง นักวิจัยกว่า 2 ล้านคนภายในสหภาพยุโรป และ นักวิจัยทั่วโลก ที่มุ่งหาสถานที่ปลอดภัยในการดำเนินการวิจัย โดยคาดว่าจะสามารถเข้าถึงทรัพยากรในวงกว้างได้มากขึ้น ภายใต้การเพิ่มระดับการลงทุนในการพัฒนาระบบนิเวศเพื่อการวิจัยและนวัตกรรม
กฎหมายฉบับนี้มีเป้าหมายเพื่อจัดการกับอุปสรรคเชิงโครงสร้างที่ส่งผลกระทบต่อเส้นทางอาชีพด้านการวิจัย ซึ่งแม้ว่ายุโรปจะยังคงผลิตผลงานวิทยาศาสตร์ระดับโลกได้อย่างต่อเนื่อง แต่เส้นทางอาชีพของนักวิจัยยังคงมีความไม่แน่นอน ขาดความต่อเนื่อง และมีความยุ่งยากเมื่อต้องมีการเคลื่อนย้ายระหว่างประเทศ
ERA Act จึงมุ่งสร้างกรอบเงื่อนไขที่จะทำให้เส้นทางอาชีพด้านการวิจัยมีความคาดการณ์ได้ และ มั่นคงมากขึ้น เพื่อเพิ่มแรงจูงใจและความน่าสนใจของวิชาชีพนักวิทยาศาสตร์สำหรับเยาวชนรุ่นใหม่ นอกจากนี้ พระราชบัญญัตินี้ยังมีวัตถุประสงค์เพื่อเสริมสร้างโครงสร้างพื้นฐานด้านการวิจัยของยุโรป และส่งเสริมการปฏิบัติตามแนวทางวิทยาศาสตร์แบบเปิด ให้เป็นมาตรฐานเดียวกันทั่วทั้งสหภาพยุโรป
ความเชื่อมโยงกับนโยบายระดับสหภาพยุโรป
เป้าหมายของ ERA Act สอดคล้องกับความพยายามในระดับสหภาพยุโรปภายใต้ ยุทธศาสตร์ “Choose Europe for Science” ซึ่งมีจุดมุ่งหมายเพื่อทำให้ยุโรปเป็นภูมิภาคที่น่าดึงดูดที่สุดในโลกสำหรับวิทยาศาสตร์ การวิจัย และนวัตกรรม โดยเน้นการดึงดูดและรักษาบุคลากรที่มีความสามารถระดับสูง พร้อมทั้งเปิดโอกาสให้มีการพัฒนาอาชีพในทุกช่วงของเส้นทางอาชีพ
นอกจากนี้ ERA Act ยังมีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับ พระราชบัญญัตินวัตกรรมยุโรป (European Innovation Act) ที่อยู่ระหว่างการจัดทำ ซึ่งมีเป้าหมายในการสร้างกรอบกฎหมายแบบบูรณาการข้ามภาคส่วนเพื่อขจัดอุปสรรคต่อการนำแนวคิดเชิงนวัตกรรมเข้าสู่ตลาดในทุกสาขาอุตสาหกรรม
ในระยะกลาง คาดว่า ERA Act จะส่งผลให้ เขตวิจัยยุโรป (ERA) สามารถสร้างองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ที่มีคุณภาพสูงได้มากขึ้น และสามารถแปลงความรู้ดังกล่าวให้เป็นนวัตกรรมทางตลาดและแนวทางแก้ไขปัญหาสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งจะนำไปสู่การเพิ่มทรัพยากรทั้งทางการเงินและทรัพยากรมนุษย์ เสริมสร้างขีดความสามารถในการแข่งขันและความยืดหยุ่นของเศรษฐกิจยุโรป และในที่สุดจะส่งผลเชิงบวกต่อความเป็นอยู่ที่ดีของสังคมยุโรป
ประเด็นสำคัญของร่างพระราชบัญญัติ ERA Act
- เป้าหมายด้านการลงทุน (Investment Target):
มุ่งเน้นให้ประเทศสมาชิกดำเนินพันธกรณีระดับชาติ เพื่อบรรลุเป้าหมายการลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนา (R&D) ไม่น้อยกว่า ร้อยละ 3 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) โดยมีกลไกทางกฎหมายใหม่เพื่อสนับสนุนให้บรรลุเป้าหมายดังกล่าว - การบูรณาการนโยบายและการลงทุน (Alignment of Policies):
ส่งเสริมการประสานงานระหว่างระดับสหภาพยุโรปและประเทศสมาชิกฯ เพื่อให้การลงทุนและนโยบายด้านการวิจัยและนวัตกรรม เป็นไปในทิศทางเดียวกัน โดยเฉพาะในสาขายุทธศาสตร์สำคัญ - การปรับปรุงกรอบการทำงานด้านการวิจัย (Research Framework Improvements):
พัฒนาเงื่อนไขการทำงานของนักวิจัย โดยเน้นการส่งเสริมเส้นทางอาชีพ การเคลื่อนย้าย/แลกเปลี่ยนทางภูมิศาสตร์และระหว่างภาคส่วน รวมถึงการดำเนินมาตรการด้าน วิทยาศาสตร์แบบเปิด (Open Science) - การคุ้มครองค่านิยมหลัก (Safeguarding Values):
มุ่งรักษาและส่งเสริมเสรีภาพทางวิทยาศาสตร์ จริยธรรมทางวิทยาศาสตร์ ความเสมอภาคทางเพศ และ โอกาสที่เท่าเทียมกันให้เกิดขึ้นทั่วทั้งเขตวิจัยยุโรป
การเพิ่มการลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนาในสหภาพ
คณะกรรมาธิการยุโรปมีแผนจะออกมาตรการจูงใจ เพื่อยกระดับการลงทุนด้าน R&D ให้บรรลุเป้าหมายร้อยละ 3 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ เพื่อแก้ไขปัญหาที่เรื้อรังเกี่ยวกับเงินทุนสนับสนุนด้านการวิจัยและพัฒนา ที่ยังไม่เพียงพอ แต่จนถึงปัจจุบัน สหภาพยุโรปยังไม่สามารถบรรลุเป้าหมายดังกล่าวได้ โดยในปี ค.ศ. 2023 การลงทุนด้าน R&D อยู่ที่เพียงร้อยละ 2.22 ของ GDP เท่านั้น
การบรรลุเป้าหมายดังกล่าวจำเป็นต้องจัดการกับความเหลื่อมล้ำด้านการลงทุนระหว่างประเทศสมาชิกฯ โดยเฉพาะการสนับสนุนประเทศที่มีผลการดำเนินงานต่ำกว่ามาตรฐาน รวมถึงช่วยลดการพึ่งพาเงินทุนจากสหภาพยุโรปโดยตรง นอกจากนี้ ยังมีการเสนอให้มีการส่งเสริมการใช้กรอบเศรษฐกิจและการคลังของสหภาพยุโรปในลักษณะที่ไม่ขัดต่อกฎระเบียบทางการคลัง
ขณะเดียวกัน European Council of Doctoral Candidates and Junior Researchers เสนอให้จัดตั้งกลไก “ข้อยกเว้นทางงบประมาณระดับชาติ (National Escape Clause)” เพื่อให้รัฐบาลของประเทศสมาชิกสามารถปรับแผนงบประมาณได้เป็นกรณีพิเศษ และเพิ่มงบประมาณสำหรับการลงทุนด้าน R&D ซึ่งแนวทางนี้มีลักษณะคล้ายกับข้อยกเว้นที่มีอยู่แล้วสำหรับการใช้จ่ายด้านการป้องกันประเทศ
ส่วน European Association of Research and Technology Organisations (EARTO) เห็นว่าควรจัดสรรสัดส่วนงบประมาณของสหภาพยุโรปให้มากขึ้นสำหรับการวิจัยและนวัตกรรมที่ขับเคลื่อนโดยภาคอุตสาหกรรม เพื่อดึงดูดการลงทุนจากภาคเอกชน ตัวอย่างเช่น ประเทศฟินแลนด์ ซึ่งมีกฎหมายว่าด้วยการจัดสรรงบประมาณด้าน R&D โดยกำหนดให้การลงทุนของภาครัฐทุก ๆ 1 ยูโร ต้องสามารถกระตุ้นให้เกิดการลงทุนจากภาคเอกชนเพิ่มเติมอีก 2 ยูโร
แนวทางการจัดการด้านเงินทุน
องค์ประกอบสำคัญประการที่สองของร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยเขตวิจัยยุโรป คือ การมุ่งเน้นการปรับแนวทางการจัดสรรเงินทุนของสหภาพยุโรปและประเทศสมาชิกให้สอดคล้องกันมากยิ่งขึ้น โดยคำนึงถึงความแตกต่างด้านระดับการพัฒนาเศรษฐกิจและความพร้อมของระบบนวัตกรรมในแต่ละประเทศ
ร่างกฎหมายดังกล่าวจะมุ่งสร้างความสอดประสานระหว่างเงินทุนของสหภาพยุโรปกับเงินทุนระดับชาติ รวมทั้งกำหนดให้การสนับสนุนการวิจัยและนวัตกรรมมุ่งเน้นไปที่ยุทธศาสตร์สำคัญ เพื่อให้เกิดประสิทธิผลสูงสุด
หอการค้าแห่งชาติออสเตรีย (Austrian Federal Economic Chamber) ได้ให้ความเห็นว่า “การขาดความสอดคล้องเชิงกลยุทธ์ระหว่างโครงการจัดหาเงินทุนของสหภาพยุโรปและของประเทศสมาชิก โดยเฉพาะในส่วนของการร่วมจัดสรรงบประมาณ ถือเป็นอุปสรรคต่อการมีส่วนร่วมของภาคเอกชน” และได้เน้นย้ำว่าควรมีความชัดเจน โปร่งใส และคาดการณ์ได้ในโอกาสการเข้าถึงโครงการต่าง ๆ ของสหภาพยุโรป รวมถึงมุ่งเน้นการลงทุนเชิงกลยุทธ์ในประเด็นสำคัญของโลกยุคปัจจุบัน ได้แก่ เทคโนโลยีดิจิทัล เทคโนโลยีควอนตัม ปัญญาประดิษฐ์ เทคโนโลยีสีเขียว วิทยาศาสตร์เพื่อชีวิต และ หุ่นยนต์
การหมุนเวียนองค์ความรู้และบุคลากรวิจัย (Research Circulation)
เป้าหมายประการที่สามของคณะกรรมาธิการยุโรปคือ การปรับปรุงสภาพการทำงานของนักวิจัย และส่งเสริมการหมุนเวียนขององค์ความรู้และบุคลากรวิจัยทั่วทั้งยุโรป
มหาวิทยาลัยโคเปนเฮเกน (University of Copenhagen) ได้ให้ข้อคิดเห็นว่า “นักวิจัยส่วนใหญ่ต้องการให้งานของตนถูกนำไปใช้ประโยชน์ ไม่ว่าจะในหรือนอกวงการวิชาการ แต่การสร้างคุณค่าจากงานวิจัยต้องใช้เวลาและมักจำเป็นต้องมีการพัฒนาต่อยอดร่วมกับผู้ใช้หลักก่อนที่จะสามารถนำไปใช้ให้เกิดผลกระทบทางสังคมได้ ซึ่งกระบวนการดังกล่าวมีต้นทุนสูง และร่างกฎหมาย ERA Act ควรพิจารณาประเด็นนี้อย่างรอบคอบ”
นาง Claire Fritz ผู้ประสานงานของ European Intellectual Property Helpdesk ระบุว่า ความรู้และทักษะด้านทรัพย์สินทางปัญญา รวมถึงการสร้างคุณค่าจากงานวิจัย ยังมีการกระจายตัวและไม่เท่าเทียมกันในสหภาพยุโรป ร่างกฎหมาย ERA Act ควรส่งเสริมให้มีการบูรณาการองค์ความรู้เหล่านี้เข้าในหลักสูตรระดับปริญญาเอกและโครงการแลกเปลี่ยนนักวิจัย พร้อมทั้งกำหนดตัวชี้วัดด้านการมีส่วนร่วมและความสมดุลทางเพศ
นอกจากนี้ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลายฝ่ายเห็นพ้องกันว่าควรมีระบบออกวีซ่าเป็นมาตรฐานเดียวกัน สำหรับนักวิจัยจากประเทศที่สาม เพื่อสนับสนุนการเคลื่อนย้ายข้ามพรมแดนให้ราบรื่นยิ่งขึ้น โดยควบคู่กับการเร่งรัดกระบวนการพิจารณาของคณะกรรมาธิการยุโรปในปัจจุบัน
การส่งเสริมการเคลื่อนย้ายต้องมาพร้อมกับสิทธิ์ที่ชัดเจน ได้แก่ การรับรองคุณวุฒิอย่างรวดเร็ว การโอนสิทธิประโยชน์และเงินบำนาญ และกระบวนการขอใบอนุญาตพำนักระยะยาวที่โปร่งใสและคาดการณ์ได้
ที่มา:
https://sciencebusiness.net/news/european-research-area/zaharieva-plans-ambitious-realistic-era-act